داشتند و هنوز از آن زمان مدتى دراز نمىگذرد . صرف‌نظر از وضع نامطبوع گدايانى كه با بيماريهاى شديد و خفيف خود بر در كاروانسرا ايستاده بودند غير از ادب و رعب چيزى در پيرامون خود نمىديديم . ادب از صفات مشخص ايرانيان است ؛ اما علت كناره‌جويى و رعب مردم را مىبايست به وجود سه تن از نمايندگان شاه حمل كنيم . هنگامى كه ترسيم تابلو رو به پايان مىرفت نگهبانان با چشمانى مملو از عطوفت و مهربانى به اين فرنگى ، كه تمايل غريبى به تهيه تصوير چنين شهرى داشت ، مىنگريستند و در عين حال مىكوشيدند كه خود را از نظر مخفى نگاهدارند و از چشم بد مصون بمانند و تصويرى از آنان تهيه نشود . چه ، اين كار سبب مىشد كه آخرت را به دنيا بفروشند . در عوض براى بهبود وضع مادى خود خيار تازه و خنك به من تعارف مىكردند . در پايين بستر رودخانه ، در انتهاى دره يا شكاف يزدخواست ، كاروانسراى شهر با معمارى سبك دورهء صفويه واقع شده است . در شبهاى تابستان مىتوان در اين محل زير ستاره‌ها آرميد . اين ستاره‌ها به قدرى نورانى و نزديك به نظر مىآيند كه شخص تصور مىكند هرگاه دست خود را دراز كند مىتواند آنها را بگيرد . بر روى سكوى بلندى ، كه در مركز حياط واقع شده است ، مسافر در جوار شتر و قاطر و ارابه و مرغ و جوجه به خواب مىرود . مرغها نه فقط رسيدن سحر را اعلام مىكنند بلكه تخم مرغ تازه براى تهيهء صبحانهء مسافر تهيه مىنمايند . در بيرون كاروانسرا جوى كوچك قصبه در جريان است و آب آن به حدى است كه براى غسل و وضو و فرو بردن كترى براى پر كردن آن از آب جهت تهيه چاى صبح كفايت مىكند . در كدام محل ديگر مهمانخانه‌اى مىتوان يافت كه شخص بتواند صورت خود را اصلاح كند و درعين‌حال به نگاه شترهايى كه به او خيره شده‌اند پاسخ گويد . ولى يزدخواست با تمام چيزهاى جالب توجه و غريب آن و مهمان‌نوازى مردمش ، فقط براى ديدن و اظهار شگفتى كردن خوب است نه براى اقامت گزيدن . حكيم عمر خيام در روزگارى مىزيست كه چون مىخواست به بىثباتى عالم اشاره كند آن را به « كهنه رباطى كه واماندهء صد جمشيدست » تشبيه مىكرد . صرف‌نظر از اين كه از كاروانسرا و جمشيد شاه معنى لغوى را اراده كرده باشد يا مفهوم فلسفى را ، با توجه به وضع فعلى كاروانسراهاى ايران هرگاه مسافران مغرب زمين عقيده‌اى غير از عقيدهء شاعر و ستاره‌شناس مشهور ايرانى داشته باشند حماقت محض است .